حسابداری نوین

فرآيند سرمايه‌گذاري در بورس اوراق بهادار

پس از اينكه سرمايه‌گذار، تصميم خود را نسبت به سرمايه‌گذاري در خريد يك ورقه بهادار خاص، يا مجموعه‌اي از اوراق بهادار اتخاذ كرد، براي اجراي منظور خود بايستي به يكي از كارگزاران مراجعه كرده، دستور خريد يا فروش خود را به آنها ارائه دهد.

-كارگزاران

          كارگزاران اشخاصي حقيقي يا حقوقي هستند كه نقش واسطه بين خريدار و فروشنده را در بازار بورس بازي مي‌كنند. آنها در اين نقش وظيفه يافتن خريدار براي فروشنده و فروشنده براي خريدار را بر عهده دارند. به عبارتي آنها عامل تطابق عرضه و تقاضا هستند. كارگزاران طي تشريفات و آزمون‌هاي متعدد و خاصي انتخاب مي‌شوند و بنابراين در كار خود صلاحيت، مهارت و دانش لازم را دارا مي‌باشند. كارگزاران وظايف متنوعي دارند كه موارد زير از اهم آنها مي‌باشد:

1-   انجام معامله: اجراي سفارش خريد براي خريداران و سفارش فروش براي فروشندگان

2- اداره حساب سرمايه‌گذاري اشخاص: شركت‌هاي كارگزاري در برخي موارد نقش مديريت حساب سرمايه‌گذاري اشخاص را ايفا مي‌كنند.

3- مشاوره و راهنمايي: كارگزاران با دسترسي نسبتاً وسيع و سريع‌تر به اطلاعات و با داشتن كارشناسان متخصص معمولاً خدمات اطلاعاتي قابل توجهي به مشتريان ارائه مي‌دهند.

4-   معرفي شركت‌ها براي پذيرش در بورس

-معيارهاي انتخاب كارگزار

1-   قابليت انجام سريع سفارش مشتري

2-   داشتن اطلاعات مربوط و كافي

3-   داشتن سيستم‌هاي داخلي مناسب

- فرآيند دريافت و اجراي سفارش

          بعد از انتخاب كارگزار مناسب، نوبت به ارائه سفارش خريد يا فروش مي‌رسد. سفارشات مشتريان از طريق فرم‌هايي كه توسط سازمان بورس در اختيار كارگزاران قرار مي‌گيرد ارائه مي‌شود. در صورتيكه سفارش مزبور خريد باشد، همزمان با ارائه سفارش، مشتري بايد وجهي معمولاً به اندازه خريد مورد نظر خود را به حساب شركت كارگزاري پرداخت نمايد. در حالت سفارش فروش، مشتري بايد علاوه بر فرم سفارش فروش، فرم ديگري كه وكالتنامه فروش ناميده مي‌شود را نيز تكميل كند.

- سفارش‌هاي خريد و فروش

          سفارشات خريد و فروش فرم‌هاي نمونه‌اي(پيوست1و2) هستند كه رابطه حقوقي و قراردادي بين مشتريان و كارگزار در امر خريد يا فروش را تعيين و تعريف مي‌كنند و به همين دليل تكميل صحيح و دقيق آنها (چه خريد و چه فروش) از اهميت خاصي برخوردار است. اين فرم‌ها معمولاً از دو قسمت تشكيل مي‌شوند. يك قسمت چاپي كه معمولاً در تمام فرم‌ها يكسان و مشابه است و يك قسمت جاهاي خالي كه مشتريان اطلاعات مورد نظر خود در قرارداد معامله را در آنها درج مي‌كنند. نمونه‌اي از سفارشات خريد و فروش به شما ارائه شده است.

با توجه به شروطي كه مي‌توان در قسمت قيمت گنجاند، انواع سفارش زير به وجود مي‌آيد:

1- سفارش به قيمت بازار

          در صورتيكه كلمه “روز” يا “جاري” در قسمت بهاي سهام درج شود، سفارش به قيمت بازار شكل مي‌گيرد. بر اساس اين نوع سفارش، معامله با بهترين قيمت رايج در بازار صورت مي‌گيرد و با اين شيوه قيمت‌گذاري، كارگزار سعي خواهد كرد در حالت خريد، سهم مورد نظر را به پايين‌ترين قيمت خريداري كند و در حالت فروش، آن را به بالاترين قيمت به فروش رساند. اين شيوه تعيين قيمت خريد و فروش، معمولاً انعطاف عمل زيادي را براي كارگزار ايجاد مي‌كند و بنابراين سرعت زيادي به معامله مي‌بخشد. ولي در عين حال, براي مشتريان اين خطر را نيز دارد كه ممكن است قيمت معاملاتي نسبت به قيمت مورد نظر مشتري متضرر گردد.

2- سفارش قيمت معين

          مشتري مي‌تواند قيمت خاصي را در قسمت خالي مربوط درج كند. در اين صورت سفارش به قيمت مشخص به وجود مي‌آيد. طبق اين نوع سفارش، كارگزار تنها در قيمت خاص مورد نظر مشتري اقدام به معامله خواهد كرد. اين شيوه تعيين قيمت، احتمال تغيير قيمت را كاهش مي‌دهد ولي موجب مي‌شود انعطاف عمل كارگزار در معامله نيز كم شود.

3- سفارش محدود

          مشتري مي‌تواند در قسمت قيمت، سقف يا كف قيمت تعيين كند. (مثلاً حداكثر ..................... ريال براي خريد و يا حداقل ..................... ريال براي فروش). با اين شيوه عمل، انعطاف عمل كارگزاران در محدوده قيمت تعيين شده تا حدودي بيشتر شده، انجام سفارش نيز تسريع مي‌شود. از طرفي مشتري نيز اطمينان بيشتري نسبت به دامنه قيمت معاملاتي و قيمت معامله خواهد يافت.

- تعيين كد معاملاتي براي مشتريان

          بعد از اينكه مشتري سفارش مورد نظر خود را به كارگزار تسليم كرد، نوبت به تعيين كد معاملاتي مشتري مي‌رسد. كد معاملاتي، نمادي است كه به صورت اختصاصي براي تمام مشترياني كه در بورس اوراق بهادار معامله مي‌كنند. به منظور شناسايي وي در سيستم معاملاتي، سهولت انجام معاملات از نظر دادن اطلاعات متعدد مربوط به خريداران يا فروشندگان، نگهداري اطلاعات مشتريان، گزارشگري‌هاي دوره‌اي صحت معاملات انجام شده توسط كارگزاران تعيين مي‌شود. (زيرا معاملاتي كه در بورس صورت مي‌گيرد، به نام شخص خريدار يا فروشنده انجام مي‌شود.)

          كد معاملاتي معمولاً علامتي است مركب از سه حرف و 5 عدد (مجموعاً 8 حرف) كه حروف آن، سه حرف اول تشكيل‌دهنده نام فاميل شخص و اعداد آن طبقه‌بندي وي در بانك اطلاعاتي سيستم كامپيوتري است. براي مثال براي نام “رضا محمدي” ممكن است در سيستم كامپيوتري كد زير مورد استفاده قرار گيرد. “محم 1251” كه “محم” برگرفته از سه حرف اول نام فاميل فرد و شماره “1251” جايگاه آن در بانك اطلاعاتي مربوط مي‌باشد.

          براي كساني كه اولين بار است اقدام به خريد مي‌كنند، به درخواست كارگزار توسط واحد صدور كد بورس، كد معاملاتي ايجاد مي‌شود و سپس تمام خريد يا فروش‌هاي فرد با همان كد انجام مي‌شود.

- اجراي سفارش مشتريان

          پس از اينكه كد معاملاتي مشتري به وسيله كارگزار تعيين يا توسط بورس صادر شد، كارگزار يا نماينده وي، سفارش مشتري را وارد بازار مي‌كند.

          شبكه ارتباطات رايانه‌اي تشكيل‌دهنده بازار، توسط برنامه‌اي كه به آن سيستم اجراي اتوماتيك سفارشات مي‌گويند و نسبت به قواعد بازار و آيين‌نامه معاملات در حدي كه به آن برنامه داده شده تسط دارد، معاملات را انجام مي‌دهد. روشي كه سيستم از آن پيروي مي‌كند دقيقاً مشابه سيستم معاملات تالار و مبتني بر نوعي حراج دوگانه است. در اين سيستم، معامله وقتي انجام خواهد شد كه قيمت فروش و قيمت خريد دقيقاً مساوي يكديگر گردند. بر اساس قواعد حراج، اين سيستم به طور معمولي معاملات خريد را به حداقل قيمت و معاملات فروش را به حداكثر قيمت به انجام مي‌رساند.

          سفارشات خريد و فروش كه توسط كارگزاران براي معامله وارد سيستم مي‌شود، هريك وارد ليست مجزا مي‌گردد. اين سفارشات اول بر اساس قيمت خريد و فروش و دوم بر مبناي زمان ورود، در صف خريداران يا فروشندگان قرار مي‌گيرند. در حالت خريد، اگر خريداري به قيمت بالاتر از ديگران بخرد، در صف خريداران، جلوتر از همه قرار خواهد گرفت (به ترتيب نزولي) و در حالت فروش، اگر فروشنده‌اي ارزانتر از ديگران بفروشد، نفر اول فروشندگان خواهد شد. (به ترتيب صعودي)

          كارگزاران از ساعت 8:30 تا 18 مي‌توانند دستورات خريد و فروش خود را در سيستم وارد كنند يا حذف نمايند و يا تغيير دهند. هر دستور خريد يا فروش يك مشخصه زماني دارد. اگر كارگزار اين مشخصه را “روز” وارد كند، دستور فقط براي همان روز اعتبار خواهد داشت و در صورتيكه به صورت “باز” وارد شده باشد، تا زمانيكه كارگزار آن را حذف نكند معتبر خواهد بود.

مثال: در ليست خريداران و فروشندگان سهم خاصي، در حال حاضر مقادير تعداد و قيمت زير وجود دارد:

          در اين حالت معامله انجام مي‌شود و در صفحه معاملات معامله‌اي با 100 سهم و به قيمت هر سهم 8000 ريال ثبت مي‌شود و ترتيب صف به شكل زير خواهد بود.

صدور اعلاميه خريد و فروش و گواهينامه موقت سهام

          بعد از انجام هر معامله براي مشتريان (چه خريد يا فروش)، توسط سيستم يك سري فعاليت‌هاي پشتيباني و نهايي معامله انجام مي‌شود كه صدور اعلاميه‌هاي خريد و فروش و صدور گواهينامه موقت سهام نمونه‌اي از آنها مي‌باشد.

          اعلاميه‌هاي خريد و فروش، اسنادي هستند كه اطلاعات مربوط به وضعيت معامله سهام يك مشتري را نشان مي‌دهند. اين اعلاميه‌ها در حال حاضر براي هر معامله در 3 نسخه تهيه مي‌شوند. يك نسخه براي خريدار سهام، يك نسخه براي فروشنده سهام، يك نسخه براي شركتي كه سهامش معامله شده است.

          نمونه‌اي از اين اعلاميه‌هاي خريد و فروش(پيوست3و4) ارائه شده است. همانطور كه ملاحظه مي‌شود در هر اعلاميه، اطلاعات زير وجود دارد:

Ø  كد شركت: براي تسهيل انجام معاملات توسط سيستم كامپيوتري، براي هر شركت نماد خاصي طراحي شده كه متشكل از چند حرف مي‌باشد. اولين حرف اين نماد، مشخصه صنعت يا گروهي است كه شركت در قالب آن فعاليت مي‌كند. ساير حروف نيز تلخيصي است از نام شركت و معمولاً به گونه‌اي انتخاب مي‌شود كه به خوبي نام شركت اصلي را تداعي كند. مثلاً نماد “وبشهر” كه مختص “شركت توسعه صنايع بهشهر” است، بر اساس اولين حرف “و” نشان مي‌دهد كه شركت در گروه شركت‌هاي سرمايه‌گذاري (واسطه مالي) است و ساير حروف بهشهر نيز مخففي است از نام توسعه صنايع بهشهر يا مثلاً “غپارس” نشان مي‌دهد كه شركت در گروه صنايع “غذايي”  فعاليت مي‌كند و “پارس” آن مبين “روغن نباتي” پارس است.

          در صورتيكه به جاي سهم، حق تقدم آن معامله شود، در آخر اين كد يا نماد، معمولاً حرف “ح” كه نشان دهنده حق تقدم آن سهم است درج مي‌شود. مانند “وبشهرح” كه معرف حق تقدم توسعه صنايع بهشهر است.

Ø     تاريخ انجام معامله: كه معمولاً در قسمت بالاي سمت چپ اعلاميه درج مي‌شود.

Ø  مشخصات شناسنامه‌اي مشتري: در بخش مياني اعلاميه‌ها، اطلاعات شناسنامه‌اي مشتريان (خريدار يا فروشنده) و همچنين كد معاملاتي آنها ثبت مي‌شود.

Ø  مشخصات معامله: در نهايت در نيمه زيرين اعلاميه، اطلاعات مالي مربوط به معامله مشتري، از لحاظ تعداد، نرخ معامله هر سهم، كل مبلغ معامله و كل وجوه قابل پرداخت خريدار و يا قابل دريافت فروشنده ثبت مي‌شوند.

هزينه انجام معاملات

          هزينه‌اي كه مشتريان براي انجام معامله متحمل مي‌‌شوند براي سفارشات خريد و فروش تا حدودي متفاوت است. در حال حاضر براي سفارشات خريد، مبلغي كه خريدار مي‌پردازد، عبارت است از 4/0% ارزش خريد بابت كارمزد كارگزار و مبلغ 15/0% ارزش خريد بابت كارمزد گسترش بورس است.

          براي سفارشات فروش، علاوه بر دو مورد كارمزد كارگزار و كارمزد گسترش بورس، 5/0% ماليات فروش نيز وجود دارد. حداقل کارمزد کارگزار15000 ريال و حداکثر آن 100 ميليون ريال مي باشد.

          علاوه بر اعلاميه‌هاي خريد و فروش توسط سيستم، گواهينامه موقت سهام جديد صادر شده و در اختيار خريداران و يا فروشندگاني كه بخشي از سهام خود را فروخته‌اند، قرار مي‌گيرد. (در واقع براي فروشندگان گواهينامه جديدي مساوي باقيمانده سهام اين افراد صادر مي‌شود). اين گواهينامه كه قابليت نقل و انتقال دارد، چهار روز كاري پس از روز انجام معامله صادر مي‌گردد و تا قبل از صدور آن شخص نمي‌تواند سهم خود را به فروش برساند.

          در صورتيكه شخص قبلاً سهام خاصي را داشته باشد و تعداد ديگري از همان سهم را بخرد با صدور گواهينامه جديد، گواهينامه قبلي باطل شده و كل موجودي سهام وي در گواهينامه جديد ثبت مي‌شود. در هنگام فروش هم زماني كه شخص قسمتي از سهام خود را به فروش مي‌رساند، باقيمانده سهم وي در گواهينامه صادره جديد درج مي‌شود و گواهينامه قبلي اعتبار ندارد. كارگزار موظف است گواهينامه‌هاي قبلي را (در هنگام خريد و فروش) از سهام‌دار گرفته و باطل نمايد.

تسويه حساب با مشتريان

          آخرين مرحله از فرايند معامله توسط مشتري، تسويه حساب نامبرده مي‌باشد. تسويه حساب بر حسب اينكه مشتري خريدار باشد يا فروشنده، از نظر دوره زماني تا حدودي متفاوت است. در حالتيكه مشتري خريدار باشد، تسويه حساب پس از صدور اعلاميه خريد توسط بورس و روشن شدن وضع حساب مشتري در كارگزاري ممكن خواهد بود. اما در صورتيكه مشتري فروشنده باشد، تسويه حساب چهار روز كاري بعد صورت مي‌پذيرد. براي مثال اگر سهم در روز شنبه به فروش برسد، روز چهارشنبه كارگزار وجه مشتري را به حساب وي واريز مي‌كند.